Iminyaka intengo kaphethiloli iyehla kodwa amatekisi awakaze ehlise imali yokugibela

Lubhalwe ngu-Anita Dangazele

Kusukela ngo-2017, izinhlangano zamatekisi zaseNingizimu Afrika azikaze zehlise imali yokugibela ngemuva kokwehla kwentengo kaphethiloli, nakuba abagibeli abangu-15 million bencike ngamatekisi nsuku zonke.

Udizili wehle wafinyelela ku-R3.59 ilitha kusukela namhlanje ngomhlaka-1 kuNtulikazi, kodwa akukho mthetho noma umlawuli ophoqa izinhlangano zamatekisi ukuba zidlulisele noma iyiphi imali yokonga kubagibeli.

Njalo uma uphethiloli wehla, abantu baseNingizimu Afrika babuza umbuzo ofanayo. Ingabe imali yokugibela amatekisi izokwehla nayo? Impendulo, ukubuyela emuva okungenani eminyakeni eyisishiyagalolunye, njalo cha.

Udizili wehle wafinyelela ku-R3.59 ilitha kusukela namuhla, uphethiloli wehle ngemali ebalelwa ku-R2 ilitha. Uhulumeni uqinisekise ukuncishiswa izolo. Uma unemoto, ukhokha kancane egalaji namuhla. Uma ugibela itekisi uya emsebenzini, akukho okushintshile.

Bekulokhu kunje. Ngesikhathi uphethiloli wehla ngo-R1.27 ilitha ngo-2017, ososeshini baseKapa bagcina imali yokugibela lapho bebekhona. Omunye usihlalo kasoseshini uthe ngaleso sikhathi ukujaha intengo kaphethiloli ukwehla nokwenyuka kwakungeyona indlela esebenza ngayo imboni. Ngesikhathi uphethiloli wehla ngoMfumfu ka-2024, imboni yamatekisi yazamukela lezi zindaba kodwa ayizange yehlise imali yokugibela. Ngesikhathi udizili weqa ngo-R6.19 ilitha ngoNhlaba nonyaka, ososeshini banyuse imali yokugibela emasontweni ambalwa. Ayikaze ihambe ngenye indlela.

Isizathu silula. Akekho ophethe imali oyikhokhela itekisi. Alikho ihhovisi likahulumeni elibeka imali yokugibela amatekisi. Alikho ifomu ongaligcwaliswa, akekho umlawuli ongakhalaza kuye futhi akukho cingo lwezikhalazo ongalushayela. Inhlangano yamatekisi ngayinye inquma ukuthi ibiza malini futhi ingaphenduli muntu.

Lokhu kubuyela emuva ngo-1987, lapho uhulumeni wobandlululo esusa yonke imithetho elawula embonini yamatekisi. Akukho lutho oluyishintshile kusukela ngaleso sikhathi.

Abacwaningi baseNyuvesi yaseFort Hare bathe ocwaningweni lwalo nyaka ukuthi imali yokugibela amatekisi ibekwe ngaphandle kwemithetho ebekiwe, base bencoma ukuthi kwakhiwe indlela yokufaka izikhalo ukuze abagibeli babe nendawo abangaya kuyo. Namanje alikho.

Abantu abahola kancane eGauteng bebevele besebenzisa isilinganiso esingu-29% semali abayiholayo uma beya emsebenzini ngaphambi kokuba intengo kaphethiloli inyuke kulo nyaka. NgoNhlaba ka-2026, izindleko zokuthutha zenyuka ngokushesha kunanoma yiziphi ezinye izindleko ezilandelwa ngabeStatistics South Africa, zikhuphuke ngo-9.4% ngenyanga eyodwa.

Uphethiloli ushibhile namuhla. Imali yokugibela ayikho. Akukaze kube njalo.

Esithombeni esingenhla: Amatekisi aklelile erenki yamatekisi.

Umthombo wesithombe:Sithunyelwe

Izihloko zakamuva