Ezepolitiki:Ngemuva kokuvota yilapho kwenziwa khona izivumelwano zangempela ezilawula abangena ezikhundleni

INingizimu Afrika ichithe iminyaka ilawula iminikelo yezepolitiki. Ayenzanga lutho ukulawula ithonya lezepolitiki. Leso sikhala singaba usongo olukhulu kwintando yeningi yendawo, kubhala uZukile Majova ku-Real Politics.

Abantu bazoya ezindaweni zokuvota ngoLwezi bekholelwa ukuthi bakhetha iziMeya, amakhansela kanye nohulumeni basekhaya. Kodwa okwenzeka kamuva nje kukhombisa ukuthi usuku lokhetho alusekho lapho amandla enqunywa khona. Kulapho kuqala khona umjikelezo olandelayo wezingxoxo.

Umncintiswano wangempela uqhubeka kakhulu ngemva kokuba amavoti esebaliwe. Kwenzeka emahhotela, emagumbini omhlangano, emakhaya ngasese kanye namahhovisi abammeli, lapho kuxoxiswana khona ngezivumelwano zobumbano, kukhethwa abantu abazongenela ukhetho lwemeya, kunikezwa izikhundla eziphezulu kanye nekusasa lezepolitiki elithengiswayo. Abantu abahlala kulawo matafulethi ngokuvamile abawona amakhansela. Abaningi abakaze bamele izikhundla zomphakathi. Kodwa bangakwazi ukunquma ukuthi ubani ophethe amadolobha amakhulu eNingizimu Afrika.

Lokho kufanele kukhathaze wonke umuntu ovotayo.

IGoli, iNelson Mandela Bay, iTshwane kanye neKurhuleni kusukela okhethweni lukahulumeni basekhaya lwango-2021, la madolobha adlule ezikhundleni eziningi njengoba izivumelwano zobumbano ziwile futhi zakhiwa kabusha. Ukungazinzi sekuyinto evamile kangangokuthi abantu baseNingizimu Afrika sebeqalile ukukuphatha njengepolitiki evamile. Lokhu kuwubufakazi bokuthi amandla ahamba kancane kancane esuka ezikhungweni ezikhethiwe aya kumanethiwekhi angahlelekile, abanikeli, abeluleki kanye nabalamuli bezepolitiki abasebenza ngaphandle kokuphendula komphakathi.

Akukho lutho olungalungile ngokuzikhuthaza. Yonke intando yeningi esebenzayo ivumela amabhizinisi, izinyunyana zabasebenzi kanye nezinhlangano zomphakathi ukuthi zivikele izintshisekelo zazo. Inkinga ithonya elingabonakali.

Osopolitiki bangaphambili bangangena kalula ezindabeni zomphakathi kanye nasezindimeni zokweluleka ngenkathi begcina ithonya elikhulu kwezepolitiki. Abaxoxisana ngobumbano bangasiza ekunqumeni ohulumeni ngaphandle kokudalula ukuthi bammele bani ngaphandle kwamaqembu akhona. Leso sikhala sibalulekile ngoba ezombusazwe zishintshile.

Isikhathi esibalulekile safika nomncintiswano wobuholi be-ANC ka-2017.

Umkhankaso we-CR17 washintsha ngokuyisisekelo imodeli yebhizinisi yezepolitiki yangaphakathi eNingizimu Afrika. Imibiko ngaleso sikhathi yabeka imali yomkhankaso engaphezu kwezigidi ezingu-R200 engakaze ibonwe emncintiswaneni wobuholi be-ANC. Ngubani owahlanganisa leyo nethiwekhi? Yibaphi abaholi bebhizinisi abakhuthaze abanye ukuba banikele? Yikuphi okulindelwe okuhambisana naleyo minikelo? Isikhundla sikaRamaphosa esiqhubekayo senziwa ukuthi izakhiwo zomkhankaso zamvikela ngamabomu. Lokho kungenzeka ukuthi kwakuhloselwe ukugwema ukungqubuzana kwezintshisekelo. Kodwa futhi kukhombisa inkinga ejulile yentando yeningi. Uma umuntu oqokiwe engazi ukuthi ubani oxhasa umkhankaso, ubani ozoba nguMengameli, ubani obhekene nokuqinisekisa ukuthi labo baxhasi abalindeli ukufinyelela okuyimfihlo ngemva kwalokho?

Lokhu kudlulela ngale kwe-ANC.

I-Democratic Alliance yakhe isithunzi sayo sezepolitiki ngokusobala kanye nokubusa okuhlanzekile. Kodwa-ke nayo ibhekene nemibuzo engakhululekile mayelana namandla angahlelekile. Ukungavumelani phakathi kukaJohn Steenhuisen noGeordin Hill-Lewis mayelana nokuqondana okusolwayo ngekusasa likaSteenhuisen ngemuva komncintiswano wobuholi kubalulekile hhayi ngoba izivumelwano zezepolitiki ezizimele azikho emthethweni, kodwa ngoba ziphakamisa imibuzo mayelana nokuthi izinqumo zobuholi zifinyelelwa kanjani. Uma izivumelwano ezinkulu zezepolitiki zixoxiswana ngasese ngaphambi kokuba izithunywa zivote, amalungu kufanele azi kanjani ukuthi imincintiswano yobuholi ihlala ivulekile ngempela?

Impikiswano ephathelene nomholi we-DA wangaphambilini uTony Leon ikhomba inselelo enkulu nakakhulu. ULeon usalokhu engomunye wabantu abanethonya kakhulu kwezepolitiki eNingizimu Afrika futhi wadlala indima ebalulekile ekuxoxisaneni ngokubamba iqhaza kwe-DA kuHulumeni Wobumbano Lwesizwe. Uphinde abe ngusihlalo wenkampani yezindaba zomphakathi emele amakhasimende ezentengiselwano. ULeon ukuphikile ngokuqinile noma yikuphi ukuziphatha okungafanele futhi akukho bufakazi bokuthi wenze ngokungemthetho. Kodwa umbuzo wesikhungo usalokhu ukhona. Ingabe iNingizimu Afrika kufanele ibe nemithetho ecacile elawula abaholi bezepolitiki bangaphambili abagcina ithonya lezepolitiki ngenkathi bemele izintshisekelo zabo befuna izinqumo zikahulumeni?

Lena akuyona imibuzo mayelana nobuqotho bomuntu. Yimibuzo mayelana nokwakhiwa kwesikhungo.

Inkinga iba nkulu kakhulu kwipolitiki yobumbano. Imikhandlu yaseHung idale imakethe entsha yezepolitiki ngokuphelele. Yonke imikhandlu ehlukene idale isidingo sabaxoxisanayo, osomaqhinga, abammeli kanye nabalamuli abakwazi ukuhlanganisa amaqembu noma ukuwahlukanisa. Amaforamu ebhizinisi afuna ithonya lokuthengwa kwempahla, osonkontileka abaxhumene nezepolitiki, abahleli bamaqembu kanye nabeluleki abazimele bonke banezizathu zokuhlala beseduze nezingxoxo zobumbano. Iningi labo lisebenza ngokuphelele ngaphakathi komthetho. Kodwa umphakathi awuvamile ukwazi ukuthi ubani ohlanganyele ezingxoxweni ezigcina zinquma ukuthi ubani ozoba yimeya noma olawula isabelomali sikamasipala esiyizigidigidi zamarandi.

INingizimu Afrika akufanele ikwenze kube yicala ukunxenxa. Uhulumeni uyazuza ngokuzwa imibono yebhizinisi, yabasebenzi kanye neyomphakathi. Kodwa ukubeka izinto obala kumele kuhambisane neqiniso lezepolitiki.

Abantu baseNingizimu Afrika bayazi ukuthi bangasusa kanjani ikhansela, imeya noma iLungu lePhalamende ngokhetho. Abanayo indlela efanayo yokususa abantu abangakhethiwe abasiza kakhulu ekunqumeni ukuthi ubani ohlala kulezo zikhundla.

Yingakho ukhetho lukahulumeni wendawo lubaluleke kakhulu kunokuthi ubani onqoba iGoli noma iTshwane.

Umbuzo omkhulu ukuthi ngabe ukhetho lusanquma ukuthi ubani ophethe noma ukuthi luqala nje umncintiswano wesibili, ongabonakali lapho ithonya lezepolitiki kanye nezingxoxo zangasese ekugcineni kudlula intando yabantu abavotayo.

Uma lowo mncintiswano wesibili uhlala ungalawulwa, iNingizimu Afrika isengozini yokukhiqiza abaholi abangafiki ehhovisi ababanjwe yizintshisekelo zangasese ngemuva kokuthatha amandla. Bangase bafike sebevele bephethe izibopho zezepolitiki eziqoqwe isikhathi eside ngaphambi kokuba kuvotwe okokuqala.

Lokho akuyona nje inkinga yeqembu elilodwa. Sekuba ngenye yezinselelo ezichazayo zokubusa kwentando yeningi yaseNingizimu Afrika.

UZukile Majova noRob Rose bagxila kakhulu enkingeni yobumbano lwaseNingizimu Afrika nokuthi ubani ngempela odonsa izintambo ohlelweni lwaleli sonto lweSharp Sharp, i-podcast evela kuScrolla and Currency. Lalela okwengeziwe kuZukile ku-podcast yeSharp Sharp, lapho yena noRob Rose bexoxa khona ngezepolitiki zaseNingizimu Afrika njalo ngoLwesithathu.

Esithombeni esingenhla: Igumbi lomkhandlu elingenalutho.

Umthombo wesithombe: ActionSA

Izihloko zakamuva